Genozidio armeniarra Walter Benjaminen ikuspegitik. Ravished Armenia.

“Ravished Armenia” estatubatuar film mutua 1919an estreinatu zen eta Aurora Mardiganianek aurreko urtean argitaratutako liburu autobiografikoan oinarrituta dago. Filmak 1915ean gertatutako armeniar genozidioa deskribatzen du Mardiganian armeniarra bizirik dirauen ikuspuntutik, filmean bere burua interpretatuz. Bizirik dirauen emakume batek kontatzen duen film honen genozidioaren irudi urriek testigantza bikoitza eskaintzen dute: alde batetik, hondamendia, Mardiganian lekukoa agertokian jarrita, sarraskietatik salbatua eta bere rola interpretatzen duena, eta, bestetik, Walter Benjaminek erreproduzigarritasun teknikoaren aroan historiari buruz duen ikuspegi berezi-berezia.

Genozidioaren kontzeptua armeniarren kasuan.

Genozidioaren kontzeptua XX. mendearen erdialdean sortu zen nazioarteko legedi bat sortzeko saiakera gisa, mende horren lehen erdian gertatutako sarraskiak prebenitu eta zigortzeko, batez ere Turkiar Gazteen Gobernuak armeniarren aurka egindako suntsipena eta nazismoak Europako juduen eta ijitoen aurka egindako hilketa sistematikoak. Armeniako genozidioa “genozidio osoa”-ren adibide bat da. Dimentsio kultural eta fisikoak bereizten ditu genozidio “partziala” eta “osoa”. Azken horren helburua taldekide guztiak suntsitzea da, adin edo genero bereizketarik egin gabe, baita haien nortasuna eta kultur ekoizpenak ezabatzea ere. Eta, armeniarren kasuan, Turkiar Gazteen Gobernuaren aginduak sarraski fisikoa eskatzen zuen, baita leku sakratuak suntsitzea edo armeniar eliza ortodoxoak meskita musulman bihurtzea ere.

1908an, Turkiar Gazteen mugimenduak boterea hartu zuten Otomandar Inperioan, sultana kargutik kenduz. Erreforma batzuen hasiera laster eten zen, eta panturkismoak, ikuskera nazional berriak, desira demokratikoak baztertu zituen. Beraz, turkiarrentzat bakarrik izango zen herrialde bat ezartzea erabaki zen, otomandar guztientzat berdintasunezko tratamendua izango zuen beste herrialde baten ordez. 1912-1913 urteetan Balkanetako Lehen Gerra gertatu zen, honen amaieran Otomandar Inperioak ia bere europar lurralde guztiak galdu zituelarik. Testuinguru berean, Errusiak Armeniako auzia berriro ireki zuen, balizko autonomia bat izateko aukera irekiz. Hurrengo urtean “Ittihad ve Tirakki” (Batasuna eta Aurrerapena) taldeko sektore batek estatu-kolpe bat eman zuen, boterea “hiru patxak” izeneko triunbiratuan kontzentratzera eramanez: Enver, Talaat eta Djemal. 1914ko abuztuan, Otomandar Gobernuak Alemaniaren presioei amore eman zien eta Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen, potentzia zentralekin lerrokatuta.

Gerraren testuinguruan, eta Balkanetako sindromea ez errepikatzeko erabakia hartuta (autonomia eta eskubide ekonomiko eta sozialen berdintasuna, kasu honetan armeniarrentzat), “Batasuna eta Aurrerapena” batzordekoek “muturreko irtenbidea” lortzeko eremua prestatu zuten, gero 1915ean Dardaneloetako penintsularen aliatuen inbasioaren testuinguruan martxan jarri eta gauzatuko dutena. Eta horrela, britainiarrak Gallipolin lehorreratu zirenean, genozidioa hasteko aurrez ezarritako planak azkartu egin ziren. 1915eko apiriletik aurrera, armeniarrek behartutako deportazioak jasan zituzten, janaririk, urik eta aterperik gabe; masa-hilketak; bortxaketak; sexu-esklabotza eta fede islamikora nahitaez bihurtu behar izan zituzten. 1916an Siriako basamortuaren iparraldean heriotzaren martxa nekagarriak egin ondoren, armeniarrak berriz ere sarraskituak izan ziren. Genozidioak, intentsitate gutxiagorekin, 1922ra arte jarraitu zuen. Uste denez, 1,5 milioi armeniar hil ziren. Bizirik atera zirenek, helmuga ezberdinak izan zituzten: oso gutxik lortu zuten deportazioei ihes egitea; beste batzuk, turkiarrek edo kurduek bahitu zituzten beste fede eta hizkuntza batean heziak izateko; eta azkenik beste batzuk, Errusia, Siria edo Palestinarantz ihes egitea lortu zuten, ondoren, handik beste herrialde batzuetara emigratzeko. Emakumeak eta haurrak izan ziren deportazioen biktima nagusiak, gizon gehienak hilda baitzeuden. Guzti honetatik, armeniar genozidioa ez zela gerraren ondorio bat izan ondoriozta daiteke, gobernu turkiarrak gerra erabili zuela genozidioa justifikatzeko baizik.

Aurora Mardiganian (benetako izenez Arshaluys Mardigian) 

Aurora Mardiganian.

Aurora Mardiganian (benetako izenez Arshaluys Mardigian), armeniar genozidiotik bizirik atera zen umezurtz bat, 1917ko azaroaren 5ean iritsi zen AEBra, 16 urte zituela, bere anaia galduaren bila. Genozidioan zehar, harem batean bortxatua eta bahitua izan zen, beste armeniar gazte asko bezala. Azkenean, ihes egin ahal izan zuen eta, hainbat sare sozialen laguntza humanitarioari esker, AEBetara iristea lortu zuen. Aurora, jatorri armeniarreko familia baten etxean hartu zuten, prentsan iragarki batzuk argitaratuz, bere anaia bilatzen laguntzeko. Iragarki hauek prentsaren jakin-mina pizten dute eta berehala Aurora New Yorkeko egunkarietan agerrarazten duten elkarrizketak sortzen dituzte. Gates izeneko senar-emazteek (Auroraren tutoreek) neskaren biografia bat zirriborratzen dute. Honen irakurketa zehatzak istorioaren potentzial erakargarria erakusten diete, eta Auroraren kontakizuna argitaratzea erabakitzen dute, a posteriori filmaren gidoia izango dena. 1918an, “Ravished Armenia” izeneko memoriak argitaratu ziren lehenik, eta kontakizun honetan oinarrituta, filma denbora errekor batean egiten da (hilabete baino gutxiagoan), non Aurorak berak bere pertsonaia antzezten baitu asteko 15 dolarreko soldata baten truke. Filma 1919ko urtarrilaren 15ean estreinatu zen Los Angeles hirian.

Hasiera batean “Ravished Armenia” karitatezko lan zinematografiko gisa aurkeztua (iritzi publikoa informatzea eta sentsibilizatzea baita errefuxiatuei laguntzeko funtsak biltzea ere), gertaera komertzial bat sortzeko proiektatutako film bat izatera pasa zen, non lekuko nagusia, bere kontakizunaz gabetuta, bigarren planoan geratzen den. Proiekzio bakoitzaren aurretik antolatutako publizitatea hiru gairen inguruan zentratuta dago argi eta garbi, lanaren alderdi emozionala-sentsazionalista berariaz kitzikatzeko aukeratuta: sexua, erlijioa, egia. Komunikazio-kanpainan ezer ez da ausaz utzia. Eszenifikazioa erabatekoa da. Auroraren presentzia fisikoa zinema aretoetan produkzio enpresak eskatu zuen promozio biran zehar; horrela, protagonista sentsazio indartsuen eta benetakotasunaren aparteko berme bihurtzen zen ikusleentzat.

Filmaren atzean proiektatutako “borondate ona” traumatikoa izan zen Aurora Mardiganianentzat. Ez zegoen genozidioari buruzko bere narratiba antzezteko prestatuta, ezta publizitateari aurre egiteko ere. Aurorak, ezinbestean, proiekzio bakoitzean, bere memoriak egiteko beharrezkoa den ahozko kontakizunean zehar lehen aldiz jasandako sarraskiak berrikusten ditu, eta horrek guztiak sakoneko depresioak pairatzera eramaten zuen. Bera jada lan egiteko moduan ez dagoenean, zazpi ordezko (bikoizketa egiten dutenak) kontratatzen dira. Proiekzioek arrakasta handia dute, artikuluak eta kritikak ugaritu egiten dira egunkarietan. Baina Aurora, babesgabetua, instrumentalizatua, ustiatua, bere katarsi jarraituek muga fisiko eta psikologikoraino eramaten dute. Azkenean, eszena publikotik behin betiko erretiratu eta isiltasunezko horma baten atzean giltzapetuko da. 1929an ezkondu zen, seme bat izan zuen, eta bakarrik hilko da, denak ahaztuta, Los Angeleseko ospitale batean, 1994ko otsailaren 6an.

Morgenthau, AEBko enbaxadorea Turkian eta gertatutakoaren lekuko: “Bidean geratu zirenak. Horrelako eszenak ohikoak ziren Armeniako probintzia guztietan 1915eko udaberri eta udan. Heriotzak, bere forma ezberdinetan (sarraskia, janik eza, anabasa, akidura), errefuxiatu gehienak suntsitu zituen. Turkiako politika sarraskia izan zen, deportazioaren aitzakian “

Ravished Armenia erreproduzigarritasun teknikoaren garaian. Walter Benjamin eta Luigi Pirandello.

Benjaminek, “Artelana erreproduzigarritasun teknikoaren garaian” izeneko liburuan, erreprodukzio teknikoak artelanari bere aura kendu eta transmititutako gauzaren benetakotasuna kentzen diola adierazten du. Bakartasunak, Hemenak, Orainak, Tokiak eta Uneak ematen diote artelanari bere benetakotasuna. Aipaturiko horiek guztiek artelanaren benetakotasuna ezartzen eta ezaugarritzen dute. Irudiaren klonazioak bakartasuna eta benetakotasuna kentzen dizkio artelanari, ez dago Hemen eta Orain batean, baizik eta leku askotan, egin eta zabal daitezkeen kopia kopuruagatik. Erreproduzigarritasun teknikoaren garaia baino lehenagoko artelanak aura bat zuen, baina ondoren, artelanak, unizitate edo bakartasun balio hori kentzeko joera du. Artelan baten aurak, bere izaera bakar eta originalari erreferentzia egiten dio: artelan bat ikusten denean, orainaldira iritsi den lan bat ikusten da, egile batek behin bakarrik egin duena, aurreko denbora eta leku batean.

Benjaminek dioenez, Aurora aparatuaren aurrean jarrita, bere buruaren osagarri bihurtzen da, infinitura erreproduzitzeko modukoa, “lehen aldiz, bere pertsona osoarekin zuzenean jokatu behar izatearen egoeran jartzen da, baina bere aurari uko eginez”, honen irudikapenak ez baitu erreprodukzio posiblerik. Irudiaren bidez, baina baita bera ordezkatzera etorritako beste emakume batzuen gorpuen bidez ere (zazpi ordezkoak), Aurora anitz bihurtzen da. Merkatuko produktu hutsa. Masek aura galtzen laguntzen dute etengabe gauzak hurbiltzea bilatuz, erreproduzitu daitezkeen errealitateak sortuz eta, beraz, berezitasuna suntsituz. Aura galtzearen ondorio horiek guztiek (hurbiltasuna, berezitasunaren galera, etab.) Aurora gaixoak igaro behar izan zuen kalbarioa azaltzen dute. Bestalde, oinaze horiei beste batzuk gehitzen zaizkie, Primo Levik berak lapidarioki erortzen uzten dituen lekukotza guztiei datxezkienetatik eratorriak: ez dago testigantza integralik, ezein kontakizunek ezin baitu “gizon baten eraispenaren” erabateko berri eman. Beraz, Primo Levik dioenez, hitz egiten duen lekukoa ez da inoiz aitortzaile peto-petoa; egia esan, lekukotasuna emateko ezintasunaz baino ez digu hitz egiten, eta hondamendiaz benetako egitatetzat hitz egiteko ezintasunaz.

Walter Benjamin (1892-1940)

Zineman aktorea artista bihurtzen da; publikoarentzat beste bati argazkiak ateratzen dizkion argazkilaria ez bezala, aktoreak bere burua irudikatzen du publikoarentzat kameraren aurrean. Benjaminen iritziz, Luigi Pirandello zinemako aktoreari kameraren aurrean gertatzen zaionaren pertsonaia paradigmatikoa da. Pirandellok izaera horri buruz idatzi zuen “Si gira” eleberrian, zinema mutuarekin izandako esperientziatik abiatuta. “Zinemako aktorea erbestean bezala sentitzen da, eszenatokitik ez ezik, bere baitatik ere erbesteratuta. Ondoezaren sentipen lauso batekin, azaldu ezin den hutsune bat sentitzen du: bere gorputzak gorpuztasuna galtzen du, lurrundu egiten da, bere mugimenduak eragiten dituen errealitateaz, bizitzaz, ahotsaz eta zaratez gabetzen da, irudi mutu eta kliskatzaile bihurtua, une batez pantailan, gero isiltasunean desagertzen da. Proiektoreak bere itzalarekin jokatuko du ikusleen aurrean, eta berak ere kameraren aurrean jokatzearekin konformatu behar du”. Benjaminek honela laburbiltzen du Pirandellok esandakoa: “Zineman, aktorea artista bihurtzen da eta kamerak publikoa ordezkatzen du; azken ordezkapenarekin, aktorearen aura (bere egungo errealitatea, historia, espiritu osoa) desegin egiten da”. Benjaminek zinemako aktoreari antzezten ari den pertsonaia “bihurtzeko” aukera ukatzen zaiola ikusten du. Benjamin eta Pirandelloren hausnarketek Aurora Margadinani filmaketa lanetan eta eszenaratzean gertatzen ari zitzaiona argitzen dute. Baina Pirandello haratago doa.

Serafino eta afasia. Pirandellok “Si gira” eleberrian Serafino Gubbioren istorioa kontatzen du, zinema estudio batean lan egiten duen operadorea. Eleberriaren amaieran, Serafino tigre baten kaiola barruan eszena bat filmatzen ari da. Gidoiaren arabera, Aldo Nuti aktoreak, Varia Nestoroff aktore errusiarrarekin maiteminduta, piztiari tiro egin beharko lioke emakumea defendatzeko. Baina Nutik mendekua hartzea erabakitzen du berarekin izandako amodiozko desorekengatik. Tigreari tiro egin beharrean, emakumea hiltzen du. Gero, tigreak Nuti txikituko du. Kameraren kontrolpean balego bezala, Serafinok eszena osoa filmatzen du, bere begien aurrean gertatzen ari den draman esku hartu gabe. Ikaraz mutu geratzen da, hizketa galtzen du eta afasiaz kolpatua, betiko uko egiten dio bizitzari, maitatzeari, komunikatzeari, bere barnea azaltzeari. Zinemak eta bizitzak bat egiten dute. Bizitzak makina elikatzen du eta azken honek bizitza fagozitatzen du. Eszena izugarri horrek ikusleen jakin-min morbosoa piztuko du, eta aparteko diru-bilketak sortuko ditu. Azken batean, Pirandelloren eleberriak makina garaiko bizitzaren alferrikakotasunari buruzko gogoeta batzuk azaleratzen ditu: existentzia lasterketa bat bezala aurkezten da, denak du presa, ez dago astirik heriotzaren esanahiaz ere hausnartzeko. Mekanizazioak bizitza-emariari zentzua emateko aukera kendu du: horixe da Serafinok pairatzen duen afasiaren zentzua, tigre batek eszena filmatzen jarraitu zuen bitartean txikitutako gizonaren ikuskizun izugarria ikusi izanaren inpaktuagatik. Bestela esanda, afasia artistaren alienazioaren metafora gisa eta gizakia makina batera murriztearen irudi patetiko gisa.

Afasiari buruz Benjaminek bere “Experiencia eta pobrezia” liburuan kontatzen duena oso esanguratsua da. Walterrek zioenez, Lehen Mundu Gerran, historia unibertsaleko esperientziarik lazgarrienetako bat izan ondoren, pertsonak mutu itzultzen ziren gudu-zelaitik. “Pobreagoak esperientzia komunikagarriari dagokionez. Babesik gabe, hodeiak izan ezik dena aldatu zen paisaia batean”. Gauetik goizera, pertsona horiek, gertakari izugarrien lekuko, kanpoko munduaz eta balio etikoez zuten irudiak inoiz posible ez ziren eraldaketak jasan zituzten.

Luigi Pirandello (1867-1936)

Walter Benjaminek zinemari buruz egindako beste gogoeta batzuk.

  • 1-Kontakizunaren sustapena. Zinemak jendearengan duen eragin indartsua. Ikuslea, filmaren lorpenen lekuko denez, bere jardueran sartuta geratzen da eta gaiaren berri duen lekuko bilakatuta, hau da, aditu bihurtzen da. Bestela esanda, pertsona batek lehoiei buruzko dokumental bat ikusten du, eta lehoien gaian aditu bihurtzen da; beste pertsona batek gangsterrei buruzko programa bat ikusten du, eta gangsterren munduko aditu bihurtzen da. Benjaminek dio albistegiek “filmeko gehigarri” bihur ditzaketela guztiak; edozein persona bihur daiteke bat-batean artelan baten parte. Auroraren kontakizunak, zapalduek eraikitako “arrabotaz ilez kontra” historia irudikatzen duenak, ikuslearen aurrean hiru ondorio eratorri ditu: publikoak armeniar genozidioa ezagutzen du, filmaren “estra” bihurtzen da eta, aldi berean, Auroraren “ilez kontra” historiaren komunikatzaile.
  • 2-Historiaren politizazioa. Erreproduzigarritasun teknikoak artelanaren hedapen masiboa zuzenean ahalbidetzeaz gain, indartu ere egiten du. Hori, zinemaren kasuan, interesgarriagoa da, historiarako eraldaketa-tresna erabilgarri bihurtzen baita. Benjaminen iritziz, artelanak, bere erreproduzigarritasunarekin, bere auraren galerarekin batera, funtzio politiko bat hartzen du. Izan ere, “Revished Armenia”, hasiera batean lekuko baten txostena zen, gutxiengo zapaldu zuri eta kristau baten masentzako entretenimendu herrikoi gisa aurkeztua, estatubatuar gehienek enpatia senti zezaketena. Gero, denboraren poderioz, genozidioaren existentzia baliozkotzen zuen film bihurtu zen, eta halako hedapena lortu zuen mendebaldeko munduan, non bere herrialdeek ekitaldi hori beren kultura herrikoietan txertatu baitzuten. Enbaxadore eta misiolarien lekukoen testigantzak ugariak izan arren, Lehen Mundu Gerrako alemaniar teniente eta mediku Armin Wegnerren argazkiek eta idatziek utzitako ebidentzia ikaragarriak gorabehera, genozidioaren irudikapen filmiko gutxi izan da. Gaur egun, Turkiako gobernuak genozidioa etengabe ukatzea armeniarren eta genozidioaren ikertzaileen adierazpenekin erantzuten da. Urte bakoitzeko apirilaren 24ko ospakizunean eta oroitzapenean, genozidioari buruzko egungo dokumental zinematografikoen emanaldiarekin batera, haiek jarritako enfasiak indartu egiten du haren errealitatea.
  • 3-Apertzepzioa (pertzepzioaren kontzientzia). Zinemak, “Ravished Armenia” filmak, historiari laguntzen dio, ikusgai den mundua zabaltzen duelako. Honez gain, pelikulak apertzepzioaren sakontze bat eskaintzen du (pertzepzioaren kontzientzia, hau da, maila goreneko pertzepzioa), “kamerari esker inkontziente optikoa ulertzera eramaten duena, psikoanalisiaren bidez inkontziente kolektiboa atzematea ahalbidetzen den bezala”. Izan ere, historiaren kontzeptu benjaminiarrean, irudia hitzaren gainetik gailentzen da: “Iragana bere ezagugarritasunaren unean behin betiko distiratzen duen irudi gisa soilik atxiki daiteke”.
Iragana bere ezagugarritasunaren unean behin betiko distiratzen duen irudi gisa soilik atxiki daiteke

Revished Armenia” filmaren testuinguru historikoa. Sèvresko Ituna.

Baina “Revished Armenia”-ren gorabehera historikoetara itzuliz, filma, gertaerak benetan gertatutakotzat onartuak izan ziren garai batean sortu zen; ordura arte, ez ziren ofizialki zalantzan jarri edo eztabaidatu mendebaldeko munduan. Beraz, ulergarria da filma genozidioa gogoratzeko bitarteko ezin hobetzat hartzea. Irudiak gertaera historikoen denbora-tarte berekoak dira, eta horrek dokumentu-efektu nabarmena ematen dio, egiazkotasuna eta baliozkotasuna helerazten dituena. Filma Armenia estatu-nazio independentea zen garaian egin zen (SESBen sartu aurretik). Horrela, Aurora Mardiganianen behin-behineko ospea bat etorri zen Armeniako Errepublika Demokratikoaren existentzia laburrarekin (1917-1920). Hiru urteko aldi hau erabakigarria da armeniar diasporaren historian, garai ia mitologiko bat, non mendebaldeko munduak genozidioa gogoratu, negar egin eta ezagutu baitzuen. Bere ‘kausa’ AEBk onartu zuen eta, bereziki, Woodrow Wilson presidenteak Europan bakea sortzeko eta gerrari amaiera emateko egin zuen ahaleginean (1918). Bere 12. puntuan (Otomandar Inperioko turkiarrak ez diren nazionalitateen garapen autonomoaren segurtasuna), Wilsonek armeniarren babesa ezartzen baitzuen. Sortu berria zen Armeniako Errepublika Demokratikoak (1918) bizitza laburra izan zuen. 1920an Sobietar Batasunak boterea eskuratu eta Armeniako Sobietar Errepublika Sozialista sortu zuen. Autonomia eta botere politiko propioaren galera hori ere funtsezko faktorea izan zen justizia lortzeko eta krimenak aitortzeko ezintasunean.

Beraz, Auroraren testigantza inguratzen duen testuinguru nazional estatubatuarra Otomandar Inperioa bere gutxiengo armeniarraren aurka suntsitzeko politika salatzearen aldekoa da. Orduan hasten da genozidioaren mediatizazioa, gertaera AEBko espazio publikoan sartzen denean eta, ondorioz, testigantza jasotzea errazten duenean. 1918ko amaieran, “Ravished Armenia”-ren filmaketa Wilson presidenteak egindako aldarrikapen batekin bat dator (1918ko azaroaren 29a). Bertan, estatubatuarrei Armeniako errefuxiatuei laguntzeko 30 milioi dolarreko funts bat eskatzen die. Bestalde, Auroraren istorioa Lehen Mundu Gerrako garaileak historia ofiziala idazten ari diren unean kontatzen da. 1919ko urtarrilaren 15ean, “Ravished Armenia” filmak AEBetan egin zuen lehen proiekzioa Pariseko Bake Konferentzia hasi baino hiru egun lehenago izan zen. Konferentzia horrek Turkiaren eta Aliatuen arteko bakeari buruzko Sèvresko Ituna (1920) egitea ekarriko du. Armeniari eskualdearen zati handi bat eman zitzaion, Estatu Batuetako presidenteak “Armenia wilsondarra” deiturikoan ezarritako mugekin bat etorriz, sarraskien eta genozidioaren exodoaren ondoren Armeniako biztanleriaren gehiengoa ez zuten probintziak zituena, Itsaso Beltzeko Trapisonda portu-hiria kasu. Sèvresko Itunaren 230. artikuluak, Turkiako agintariak Armenian gertaturiko sarraskien erantzule zirela zioen, eta Aliatuei emango zitzaizkiela, nazioarteko auzitegi penal batek epai zitzan. Iraultza oso bat nazioarteko zuzenbidearen esparruan. Baina, armeniarren zoritxarrerako, eskubide berria ez zen garai honetan aplikatu, 25 urte beranduago Nurembergen (1945) kriminal naziak epaitzeko balio izan zuen arren.

Turkiak uko egiten dio armeniarren genozidioa aitortzeari.

1878 eta 1918 artean, otomandar agintari turkiarrek Inperioko lurren % 85 eta biztanleriaren % 75 galdu zuten. Inperio honen azken ehun urteak etenik gabeko gerren sekuentzia bat izan ziren, porrot militar gogorrekin, dozenaka mila gizon hil zituena, eta mota guztietako desohore eta umiliazio garai bat bizitzea suposatu zuena. Otomandar elite turkiarrak, Lehen Mundu Gerran, garai bateko handitasuna berrezartzeko eta zauritutako harrotasun nazionala sendatzeko aukera historiko bat ikusi zuen. Ilusioa berehala desagertu zen. Armeniarrek, turkiarrei gertatutako ezbehar guztiengatik akusatuak, ondorioak ordaindu zituzten.

Testuinguru horretan, turkiarrek frogak eta testigantzak bildu zituzten “gure historia” berreraikitzeko; genozidioa egin zuen Turkiar Gazteen mugimendu nacionalista “Ittihad ve Terakki” (Batasuna eta Aurrerapena) izenekoaren artxiboen zati handi bat suntsitu zen; Konstantinoplako 1919-1920ko epaiketak prestatu ziren. Hau guztia Turkiaren ukazioaren preludioa da, politikoki antolatua, 1920an Turkia kemalistak hasitakoa, eta honen ondorengo gobernuak, gaur arte, bere oinordeko leialak direlarik. Otomandar Gobernuak bere justizia ezarri zuen, herrialdea gerrara eraman zuten “Ittihad ve Terakki” batzordeko ministro eta agintarien aurkako gerra-kontseilua ezarriz. 1919ko uztaileko epaiak heriotza-zigorra ezarri zien, kanpoan egonda, hiru patxa otomandarrei, eta hainbat urteko espetxealdia alderdiko beste koadro batzuei. Era berean, auzitegiak ukatu egin zuen gerra-erabakia eta erabaki kriminala estatu-egintza bat izan zela, bere kideak ez zirelako ministro gisa aritu, konspirazioaren errudun zen elkarte sekretu bateko kide gisa baizik. 1923an gobernuak amnistia orokorra ezarri zuen. Ondoren, Atatürkek, Sèvresko Ituna berresteari uko egin zion (1920an sinatu zuena), eta aliatuekin beste bake akordio bat negoziatu zuen, Lausanako Ituna (1923), non ez zen gerra kriminalen zigorrik ezta lapurtutako ondasunen itzulketarik ere ezartzen. Armeniako auzia, 1920ko hamarkadatik aurrera, nazioarteko eszenatokitik ezabatzen da. Bitxia bada ere, gertaera hau bat dator Revished Armenia filmaren desagertze misteriotsuarekin eta Turkiako negazionismoaren hasierarekin.

Hiru Patxak: Talaat, Enver eta Djemal.

Mustafa Kemal Atatürk, Turkiako Errepublika berriko lehen presidenteak (1923), Estatu moderno eta laiko bat sortzeko helmen handiko erreforma batzuk ezarri zituen. Baina iragan historiko berria suntsitu zuen, “jatorrizko krimenak” baldintzatuta, eta kontakizunaren bertsio kemalista ezarri zuen, armeniar genozidioa ukatuz. Bertsio horren arabera, “Armeniarrei Otomandar Inperioan gertatutako zorigaitz guztien erantzukizuna euren ekintzei egotzi ahal zaie, Turkiako Gobernuak eta herriak, kasu guztietan eta salbuespenik gabe, defentsa neurrietara edo errepresalietara jo besterik ez baitzuten egin, eta hori pazientzia agortu ondoren”. Turkiako Errepublikaren sorrerarekin batera kultura nazional baten “eraikuntza” prozesu luze bat egon zen, honen sortzaileek bere historiako gertaera ilun horiek ezabatzea proposatu zutelarik. Aldi berean, memoria kolektibo bat eraiki zuten, edukiz hustua eta historia ofizial batez ordezkatua, baimendutako akademikoek idatzia eta onartutako historia bakarra bihurtua. Historia ofizial honek, funtsean heterogeneoa zen Otomandar Inperioaren eraldaketa justifikatu zuen, herri baten, nazio baten kontzeptuan oinarritutako estatu homogeneo batean.

Horrek azaltzen du Turkiako Errepublika berria berpizkunde gisa edo are hasiera absolutu gisa aurkeztu nahi izatea. Koadro buruzagiak ez ziren konformatu traumatismo garai hau ezkutatzearekin, berari egokitutako kontakizun bat berridatziz, nortasun nazional berri bat birmoldatuz. Memoria ezkutatzeko armazoi bat ere jarri zuten, eta ez dute onartzen amnesia antolatu honi eragin diezaiokeen ekimenik. Horrela azaltzen da agertutako suszeptibilitatea, hurbiletik edo urrunetik armeniar auziari dagokion guztiaren aurrean.

Mustafa Kemal Atatürk , Turkiako lehen presidentea 1923ko urriaren 29tik 1938ko azaroaren 10era

Historia, irabazleen idazkera (Historiaren kontzeptuazVII. tesia)

Benjaminek dio historiografia mota honek (Atatürkenak, Frankorenak, Inperioenak…), historia garaipen segizio handi bat dela, non atzoko garaileek parte hartzen duten, eta, bertan, “gaurko garaileak, egungo garaituen gorputzen gainean ibiltzen dira” (VII. tesia). Adibide gisa, Gallipoliko Martirien Oroimenezko monumentua Çanakkalen eraikia, Gallipoliko guduan parte hartu zuten 253.000 soldadu turkiarren zerbitzua oroitzeko. Gallipoliko gudua Lehen Mundu Gerrako kanpaina militar bat izan zen, 1915eko otsailaren 17tik 1916ko urtarrilaren 9ra arte iraun zuena, hain zuzen ere armeniar genozidioaren hilkortasun handieneko garaian. Gallipoliko guduak, kanpoko etsaiaren aurkako borroka soil bat baino askoz gehiago ezkutatu zuen: armeniar kristau eta turkiar musulmanen arteko barne talka etniko-erlijiosoa, gaur egunera arte iritsi den garbiketa etniko bat eragin zuena. Beraz, Çanakkalen eraikitako Memorialak ezkutatu egiten ditu 1915ean egindako armeniarren hilketak. Baina gauza bera esan dezakegu Iruñean aurkitzen den Erorien Monumentuaz, frankistak goraipatzeko eta, aldi berean, Euskal Herriaren askatasun nahiak estaltzeko eraikia.

“Ez dago kulturaren agiririk, aldi berean basakeriarena ez denik”. Benjaminen bertsio etsigarrian, basakeria ez da inola ere zibilizazioaren aurkako aurpegia. Bere bikia da, bere itzala edo bere izaera. Zibilizazio eta basakeriaren arteko harremana ez da kontraesan bat, ironia bat baizik, dialektika bat ere bai agian; etengabeko laguntza-harreman mota bat, osagarritasunekoa, hain indartsua non lotura baten baliokidea izan daitekeen. Kulturaren eta basakeriaren arteko dialektikak balio du lan askotarako (Egiptoko Piramideak, Parisko Garaipen Arkua, Çenakkaleko Memoriala, Iruñeko Erorien Monumentua). Azken finean, eraikin hauek garaituen eta zapalduen lan, izerdi eta odolaren ondorioz sortuak izan baitira.

Horrela, bada, Benjaminek, irabazleen ikuspegitik historiak duen ikuspegi horren aurka, garaituen ikuspuntua proposatzen du, menderatze-sistemen biktima iraunkorren ikuspuntua (nekazariak, proletarioak, gutxiengo etniko edo erlijiosoak, emakumeak), mail eta baldintza guztietako zapalduak, menderatzearen aurka borrokatu direnak, nahiz eta azkenean jauntxoek garaitu. Gainera, iragana ez da egitate gordina bakarrik, izan zitekeena eta izateko ahalmena duena baizik. Iragan hori egitea existitzen ez ziren espektro horiek kontuan hartzea da. Horregatik, iragana da funtsean aurkitu ez dena. Garaituak badaki benetan gertatzen dena ez dela historiaren aukera bakarra. Badira beste batzuk, berak borrokatu zuen hura bezala, itxaron-zerrendan geratzen direnak. Garaituak zapuztutako itxaropena historiaren itxaropen bihur dezake. Aukera hori ez du garaileak, berarentzat errealitatea egitatean agortu delako. Horregatik guztiagatik, historia gertatutakoa baino gehiago da.

Historialari kritikoaren zeregina, Benjaminek VII. tesian idatzitakoa, “historia marrusketaz ilez kontra leuntzean” datza, garaipenaren jarraigoarekin elkartzea ez onartzea, historiaren bertsio ofizial eta menderatzaileari aurka egitea. Aurora Mardiganianen testigantza froga bihurtzera bideratua dago, eta denboraren poderioz, memoria biziduna izatetik memoria artxibatua izatera (garaile-borreroaren presioak behartua) igarotzearen ezinbesteko eraldaketa adierazten du. Baina, hala eta guztiz ere, bere ahotsak, bere oihuak, “historia marrusketaz ilez kontra leuntzea”  ahalbidetzen du, garaituen ikuspuntutik atzemanez.

Gallipoliko Martirien Oroimenezko monumentuak ezkutatu egiten ditu 1915ean egindako armeniarren hilketak
Iruñean aurkitzen den Erorien monumentua, frankistak goraipatzeko eta, aldi berean, Euskal Herriaren askatasun nahiak estaltzeko eraikia

Historiaren aingerua. Aurrerabide eta hondamendia (Historiaren kontzeptuaz-IX. tesia)

Walter Benjamin suaren iragarle bat izan zen, historiaren mezulari bat iluntasun garaian. Walter Benjaminek “suaren mezulari” deitzen zion berehalako hondamendiak iragartzen zituenari bete ez zitezen. Modernitateak bere buruari egozten zizkion merituak gehiegizkoak eta faltsuak zirela, basakeriak arrazoiaren eskualdeetan irauten zuela, ilustrazioak gaizkia uxatu ez zuela, horrek guztiak, zoritxarrez, Benjamin errealitate bihurtu ziren katastrofeak iragartzera eraman zuen: erailketa eta sarraskia modu masiboan industrializatzea, baliabide tekniko modernoak erabiliz; populazio osoak, gizonak eta emakumeak, haurrak eta adinekoak desagerraraztea, kudeaketa burokratiko, administratibo, eraginkor, planifikatu eta “arrazional” baten bidez, erabakia hartzen dutenen eta biktimen artean ahalik eta harreman pertsonal txikienarekin; ideologia legitimatzaile modernoa (“biologikoa”, “higienikoa”, “zientifikoa”, ez erlijiosoa ezta tradizionalista ere). Basakeria moderno hau XX. mendeko estatu totalitarioetara egokitzen da, eskuinekoetara zein ezkertiarretara, non botereak, zibilizazioa eta indarkeria bideratu beharko lituzkeenak, Historiaren aurpegirik beldurgarriena agerian utzi zuen.

Genozidio armeniarra Benjaminek iragarpen hauek egin (1940) baino 25 urte lehenago gertatu zen. Hala ere, ikus daiteke basakeria modernoaren ezaugarri horietako batzuk genozidio modernoan gertatutakoarekin bat datozela.

Benjaminek aurrerapen kontzeptuaren erabateko anbiguotasuna utzi zuen agerian, pentsamendu ilustratuarentzat hain funtsezkoa dena. Basakeria, oro har, eta faxismoa, bereziki, ez dira aurrerapenaren aurkako aurpegia, haren aukeretako bat baizik. Zorigaiztoko aukera hori da, biktimarentzat, araua. Historiaren filosofiari buruzko IX. tesian, Klee margolariaren koadro bati buruzko iruzkin bat egiten du, Angelus Novus. Historiaren aingeruak iraganari begiratzen dio hegoak zabalduta, begiak zabalik, bere aurrean metatzen den hondamendia ikusten du. Historialariak eta kronikariak ere atzera begiratzen dute, baina datuak bildu eta gertaerak ordenatzeaz bakarrik arduratzen dira. Gertaeren logika iruditzen zaiguna, aingeruarentzat hondamendia da, boterearen eta domeinuaren dinamika hutsa. Erailak izan zirenek hilda jarraituko dute, eraitsia izan dena ez da berreraikiko.

Aingeruak biktimen oihu eta sufrimenduetatik sentitzen ditu gertaerak, profeta politiko gisa ikusten ditu barrutik, mina arindu nahi duen mediku gisa diagnostikatzen ditu; jarduten saiatzen da, baina ezin du. Bere eta iraganaren artean, urakan bat tartean jartzen da, halabeharrez etorkizunerantz bultzatzen duena. Urakan horri aurrerapena deitzen zaio. Ilustrazioan sortzen den ideia hori ez da biktimez ulertzen, ez da elkartasunean eta minean gelditzen, etorkizunari begiratzeko baino ez ditu begiak. Walter Benjaminek iragana pribilegiatu eta biktimen sufrimenduaren oroimena egin nahi izan zuen itxaropena zabalik mantentzeko.

“Ravished Armenia” filmean, Aurora Mardiganianek historiaren aingerua irudikatzen du, aurrerapen eta hondamendiaren arteko lotura. Bere historiak eta kontakizunak modernitate eta basakeriaren arteko loturan parte hartzen du. Aurorak biktimen garrasiak sentitu eta ikusten ditu, bere kontakizunaren bidez laguntzen saiatzen da. Aurrerapena izeneko urakan batek halabeharrez arrastaka eramaten du. Baina bizirik dirauen Aurora Mardiganian lekukoaren kontakizun suntsiezina geratzen da. Eta bere mezu indartsuaren bidez iritsiko da Armeniako herriari justizia egingo zaion eguna. Hala bedi.

Jesús Pérez de Viñaspre Txurruka

2 thoughts on “Genozidio armeniarra Walter Benjaminen ikuspegitik. Ravished Armenia.

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Aldatu )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Aldatu )

Connecting to %s